Nee, niet iedereen heeft narcisme in zich
Narcistisch gedrag zit niet standaard in elke persoon. Nee, want de intentie achter narcistisch gedrag is zelfbevestiging en controle. De ander is geen gelijkwaardige persoon, maar een middel. Waar we wél naar moeten streven, is gezond egocentrisme met als intentie zelfbehoud. Bij gezond egocentrisme staat het eigen ‘ik’ centraal om jezelf te beschermen en niet ten koste van de ander. Maar laten we duidelijk zijn: dit is geen narcistisch gedrag.
De egocentrismeschaal
Ik krijg vaak de vraag: Zijn we niet allemaal een beetje narcistisch? En: Wanneer wordt het gevaarlijk?
Daarom ontwikkelde ik de egocentrismeschaal. Niet om te labelen, maar om te begrijpen. Voor mezelf, om te weten wanneer ik duidelijke grenzen moet stellen. En voor anderen, om helderheid te brengen in gedrag dat verwarrend of schadelijk is. De gemeenschappelijke deler op het hele spectrum? Erkenning en bevestiging. We hebben allemaal strategieën ontwikkeld om die te krijgen. Dat is menselijk. Manipuleren kunnen we in principe allemaal. Het verschil zit in ons geweten dat bepaalt of, hoe en tot waar we bereid zijn te gaan.
Het grootste deel van de bevolking bevindt zich links op het spectrum: van superempaat tot gebalanceerd persoon. Dat zijn mensen met een geweten, gestuurd door waarden en normen. Ze staan in contact met hun gevoelswereld.
Aan de uitersten vinden we twee overlevingsstrategieën. De superempaat leeft vanuit: “How can I help?” De sociopaat leeft vanuit: “I win, you lose.”
Beiden zijn gevormd door trauma. Ze leerden als kind dat hun echte ik niet voldoende was om liefde te krijgen. Dus ontstond er een strategie. Het authentieke zelf verdween naar de achtergrond. De superempaat leert liefde te verdienen door te zorgen, zichzelf weg te cijferen en de ander op een piëdestal te zetten.
De narcist of sociopaat kiest een andere weg: zij creëren een imago dat bewondering oplevert. Zo krijgt niet hun echte ‘ik’ bevestiging, maar hun gecreëerde façade. Beiden hebben de connectie met hun eigen gevoelswereld verbroken.
Het cruciale verschil tussen de superempaat en de sociopaat? Zelfinzicht. Vanaf dat de superempaat beseft dat leven “in functie van een ander zijn behoeften” hem of haar niet gelukkig maakt, kunnen zij hun empathie omzetten in een oerkracht. Dit door te erkennen dat ze evenveel waard zijn als een ander en dat hun eigen behoeften prioriteit zijn.
Bij narcisme en sociopathie is dit helaas moeilijker. Bij hen ontbreekt dat zelfinzicht en het is nog steeds wetenschappenijk niet bewezen dat dergelijk iemand effectief tot zelfinzicht kan komen. Dit betekent dat het geweten het systematisch verliest van het eigenbelang. En dat, dat zijn heel gevaarlijke mensen.
Waarom ik de egocentrismeschaal ontwikkelde
Eerst en vooral om mezelf te beschermen. Ik wilde begrijpen hoe ik kon bepalen wie het niet goed met mij voor heeft. Vanaf wanneer het gevaarlijk wordt en ik dus moet gaan lopen.
Want daar gaat het voor mij écht over. Niet over narcisme als label of diagnose. Maar over veiligheid. Over grenzen. Over het verschil tussen iemand die relationeel onhandig is en iemand die structureel over grenzen gaat en je kapot maakt.
Ik merkte in mijn eigen relatie hoe moeilijk verwarrend gedrag te ontcijferen is, wanneer je emotioneel verbonden bent. Hoe moeilijk het is om rode vlaggen te zien wanneer er liefde is. En dus stelde ik mezelf een fundamentele vraag: hoe kan ik iemand nog vertrouwen?
Want eens je verstrikt raakt in een dynamiek met iemand zonder affectieve empathie of zonder schuldbesef, is eruit stappen geen gewone break-up. Het wordt een psychologische uitputtingsslag. En geloof me, het escaleert. Vaak. Stalking en femicide tonen ons hoe gevaarlijk het kan worden eenmaal we er wél willen uitstappen.
De egocentrismeschaal is voor mij een kompas. Ze maakt zichtbaar waar geweten nog meespeelt en waar het systematisch wordt uitgeschakeld. Zodat je op tijd voelt: hier stopt het. Dit is mijn grens. Deze persoon heeft het niét goed voor met mij.
Wil je de volledige uitleg hierover horen? Bekijk dan mijn keynote.